آشنايي با اسناد خزانه

اسناد خزانه

(منبع: سایت شرکت فرابورس ایران)

در ايالات متحده اسناد خزانه ابزار بدهي كوتاه مدت است كه توسط دولت فدرال منتشر مي شود. نرخ بهره اسناد خزانه دولت ايالات متحده مبنايي براي نرخ هاي بهره ساير اوراق بهادار در بازار پول است. این اسناد خزانه عاري از هرگونه ريسك اعتباري هستند زيرا توسط دولت ايالت متحده بازپرداخت آنها تضمين شده است. اين اوراق نقدشوندگي بسيار بالايي دارند و درآمدهايي كه از اين اوراق بهادار به دست مي آيد از هرگونه

ماليات معاف است. در ايالات متحده اسناد خزانه به موجب قانون، بايد سررسيدي كمتر از يك سال داشته باشند. منابعي كه از فروش اين اسناد به دست مي آيد عمدتاً صرف كسري هاي بودجه موقتي مي شود

در اقتصادهاي متعارف، رايجترين راه براي تأمين كسري بودجه دولت، انتشار اوراق قرضه به ويژه اسناد خزانه است. اين اوراق به گونه اي منتشر مي شود كه در بازارهاي ثانويه قابل خريد و فروش باشند. اين اسناد در حقيقت حاكي از آن مبلغ بدهي است كه با تنزيل به فروش مي رسد و مهمترين كاربردهاي آن به شرح ذيل است

 
  1. تأمين كسري بودجه دولت؛
  2. ابزار مالي مناسب براي سرمايه گذاري كوتاه مدت؛
  3. ابزار مالي مناسب براي پديدار ساختن حداقل نرخ بهره در بازارهاي پولي و مالي؛
  4. ابزار مالي بسيار مناسب براي اعمال سياستهاي پولي از طريق عمليات بازار باز.
     

اسناد خزانه اسلامي

اسناد خزانه اسلامي، اوراق بدهي جديدي است كه دولت براي تسويه بدهي هاي قطعي خود به بخش خصوصي از سال 1392 معرفي كرده است. اين اوراق جديد، با اسناد خزانه متعارف و اسناد خزانه كه پيش از

انقلاب اسلامي منتشر مي شد تفاوت هايي دارد. یکی از این تفاوت  ها در طول دوره اين اوراق است. به رغم اين كه اسناد خزانه متعارف ماهيتاً كوتاه مدت و در دوره هاي زماني يك، سه، شش ماهه و يكساله صادر

مي شود اما اسناد خزانه اسلامي براي دوره هاي تا سه سال هم امكان صدور را دارد. البته اين اوراق عموما سررسيدي كمتر از يك سال داشته و اغلب سررسيدشان به صورت 4، 13، 26 و 52 هفته‌اي است.

اسناد خزانه اسلامي بدون سود بوده و هیچ‌گونه پرداخت میان دوره‌‌ای تحت عنوان سود نخواهند داشت و سرمایه‌گذاران از مابه‌التفاوت قیمت خرید اوراق و ارزش اسمی دریافتی آن در سررسید، منتفع خواهند شد.

دارندگان اوراق، مبلغ اسمي را در سررسيد از دولت دريافت مي‌كنند.

 

ویژگی های مهم اسناد خزانه

فرآيند انتشار و فروش اسناد خزانه اسلامي و پرداخت مبلغ اسمي آن در سررسيد

وزارت امور اقتصادي و دارايي به نمايندگي از دولت، اسناد خزانه اسلامي را از محل رديف بودجه اختصاص يافته، منتشر مي‌کند. دستگاه‌هاي ذي‌ربط نيز بر اساس بودجه اختصاص يافته و اولويت‌بندي، ليست پيمانكاران

طلبكار از دولت را به بانك عامل معرفي خواهند کرد. بعد از احراز هويت و اخذ اطلاعات لازم توسط بانك عامل، ليست پيمانكاران به فرابورس ايران اعلام خواهد شد. سپس حداكثر ظرف 10 روز كاري، اطلاعات در سامانه

معاملات ثبت شده و پيمانكاران مي‌توانند نسبت به فروش اسناد خزانه اسلامي در بازار ابزارهاي نوين مالي فرابورس ايران اقدام کنند. پيمانكاراني كه برای تامين منابع مالي خود نياز به وجه مالی داشته باشند، مي‌توانند

اوراق خود را از طريق يكي از شعب كارگزاری مفید در سراسر کشور به قيمت روز در بازار فرابورس ايران به فروش برسانند.

در زمان سررسید اوراق، سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور، وجه مورد نياز براي بازپرداخت ارزش اسمي اوراق را با توجه به زمان سررسيد، از طريق خزانه‌داري كل كشور به بانك عامل منتقل مي‌كند. شركت سپرده‌گذاري

مركزي اوراق بهادار و تسويه وجوه، بر‌اساس اطلاعات آخرين دارندگان اسناد خزانه اسلامي، ارزش اسمي اوراق را از طريق بانك عامل به حساب دارندگان مذكور واريز خواهد كرد.

عدم ریسک نکول

بزرگترين ریسک این اسناد خزانه اسلامي، عدم ايفاي تعهدات دولت در زمان سررسيد است. برای رفع نگرانی در این زمینه، دولت به اين بدهي اولويتي هم‌رديف حقوق و مزاياي كاركنان خود داده است و به عنوان

بدهي ممتاز دولت در نظر گرفته مي‌شود. خزانه‌داري كل كشور نيز موظف است پرداخت مبلغ اسمي اسناد خزانه اسلامي را در سررسيد اوراق تعهد كند. اين تعهدنامه به امضاي وزير امور اقتصادي و دارايي رسيده است از

اين رو اسناد خزانه اسلامي ريسك نكول نخواهند داشت.

نقدشوندگي بالا

ريسك نقدشوندگي به معني احتمال عدم فروش اوراق بهادار است. امکان معامله اسناد خزانه اسلامي در فرابورس ايران، منجر به كاهش اين ريسك براي دارندگان اين اوراق شده است چراكه به دليل وجود بازار بزرگ و نقدشونده اوراق بهادار بادرآمد ثابت در بازار ابزارهاي نوين مالي فرابورس ايران، دارندگان اين اوراق مي‌توانند در هر زمان نسبت به فروش اوراق خود در بازار اقدام کنند.

 

 

سوالات از دیدگاه بستانکاران (پیمانکاران)

اسناد خزانه اسلامي به صورت الكترونيكي منتشر مي‌شود و در سامانه‌هاي معاملاتي بازار سرمايه به صورت الكترونيكي به پيمانكاران تخصيص مي‌يابد. پيمانكاران مي‌توانند با مراجعه به دستگاه يا وزارتخانه بدهكار، درخواست تصفیه حساب خود را اعلام كنند و در صورت لزوم، وزارت امور اقتصاد و دارايي به نمايندگي از دولت جمهوري اسلامي ايران از محل رديف بودجه اختصاص ‌يافته، با انتشار اسناد خزانه اسلامي حساب پيمانكار را تسویه مي‌کند. همچنین پيمانكار مي‌تواند اين اوراق را تا سررسيد نگهداري كند يا در صورت نياز به وجه نقد قبل از سررسید، آن را از طریق فرابورس ایران به فروش برساند.
با توجه به وجود بازار معاملات ثانويه براي اسناد خزانه اسلامي، پيمانكاراني كه بدهي خود را با استفاده از اين اوراق تسویه کنند، درصورت نياز به منابع مالي جهت ادامه فعاليت‌هاي خود، مي‌توانند این اوراق را در فرابورس ايران به فروش رسانده و طلب خود را در سريع‌ترين زمان ممكن به وجه نقد تبديل كنند.
دارندگان اسناد خزانه اسلامي، مي‌توانند با مراجعه به يكي از شعب كارگزاری مفید در سراسر کشور، به صورت حضوري يا آنلاين، اوراق خود را به فروش برسانند.
ضامن اين اوراق، وزارت امور اقتصادي و دارايي بوده و خزانه‌داري كل كشور بازپرداخت اين اوراق در سررسيد را در زمره ديون ممتاز دولت در نظر گرفته است؛ به عبارت دیگر، پرداخت مبلغ اسمي اسناد خزانه اسلامي در سررسيد، هم‌رديف با پرداخت حقوق كاركنان دولت بوده و با همان درجه اهميت و اضطرار صورت مي‌گيرد. بنابراين مبلغ اسمي حتما در سررسيد به آخرين دارنده پرداخت خواهد شد. خزانه‌داري كل كشور نيز موظف است پرداخت مبلغ اسمي اسناد خزانه اسلامي را در سررسيد اوراق تعهد كند. اين تعهدنامه به امضاي وزير امور اقتصادي و دارايي رسيده است از اين رو اسناد خزانه اسلامي ريسك نكول نخواهند داشت.
در سررسيد اسناد خزانه اسلامي، خزانه‌داري مبلغ اسمي اوراق را به حسابي نزد بانك عامل واريز مي‌كند. پس از آن شركت سپرده‌گذاري مركزي اوراق بهادار و تسويه وجوه، مبلغ اسمي را به شماره حساب بانكي دارندگان اوراق واريز خواهد كرد بنابراين اعلام شماره حساب و شباي بانكي دارندگان اوراق به كارگزار ضروري است.
قيمت اين اوراق با در نظر گرفتن دو عامل نرخ سود مورد انتظار بازار و فاصله تا سررسيد اوراق تعيين مي‌شود. براي مثال قيمت اوراق، در شرايطي كه 182 روز تا سررسيد باقي مانده و نرخ بازده مورد انتظار بازار 21 در صد است، به روش زير محاسبه مي‌شود
 
 

بنابراين هرچه به سررسيد نزديك مي‌شويم، قيمت اسناد خزانه اسلامي به قيمت اسمي آن نزديكتر مي‌شود. علاوه بر این، با افزايش نرخ بازده مورد انتظار بازار، قيمت بازاري اسناد خزانه اسلامي كاهش خواهد يافت.

قيمت بازاري اسناد خزانه اسلامي در بازار سرمايه، با مكانيزم عرضه و تقاضا مشخص خواهد شد. اين مكانيزم درعرضه اوليه به يكي از 2 روش زير صورت خواهد گرفت:

 

الف) روش ثبت سفارش: در روش ثبت سفارش، قيمت‌هاي وارده توسط خريداران به صورت مخفي خواهد بود و تعداد سفارشات وارده توسط خريداران مجموعا مي‌بايد به ميزان حداقل 80 درصد حجم كل اوراق عرضه شده باشد. ضمناً قيمتي كه كشف مي‌شود بايد به گونه‌‌اي باشد كه در آن قيمت، حداقل 80 درصد اوراق عرضه شده به فروش برسد. با يك مثال به تشريح عرضه به روش ثبت سفارش مي‌پردازيم:

 
undefined
 

همان گونه كه در اين مثال مشخص است در قيمت 914,000 ريال 80 درصد اوراق عرضه شده به فروش مي‌رود؛ كساني كه قيمت‌هاي بالاتري را براي خريد پيشنهاد كرده‌اند نيز اين اوراق را با قيمت 914,000 ريال خريداري مي‌كنند و كساني كه قيمت‌هاي پايين‌تر را پيشنهاد داده‌اند اوراقي دريافت نخواهند كرد.

 

ب) روش حراج: در روش حراج، قيمت در يك جلسه معاملاتي و بر اساس رقابت خريداران تعیین مي‌شود. در اين روش سفارش متقاضيان (خريداران) و عرضه‌كنندگان (فروشندگان) در يك بازه زماني وارد سامانه معاملاتي مي‌شود، پس از آن، بهترين قيمت‌هاي خريد (بالاترين قيمت‌ها) و بهترين قيمت‌هاي فروش (پايين‌ترين قيمت‌ها) با يكديگر منطبق شده و معامله انجام خواهد شد. لازم به توضیح است که قيمت اين اوراق تحت تاثير دو عامل تعيين نرخ سود مورد انتظار بازار و فاصله تا سررسيد اوراق است. به عنوان مثال، قيمت اوراق در شرايطي كه 6 ماه تا سررسيد باقي مانده و نرخ بازده مورد انتظار بازار 21 درصد است، به روش زير محاسبه مي‌شود

 
قيمت همه اوراق بهادار در بازار با مكانيزم عرضه و تقاضا معين مي‌شود و قبل از برگزاري جلسه حراج و انجام عرضه هيچكس نمي‌تواند قيمت را پيش‌بيني کند. البته قطعا تمام فعالان بازار كه در سمت عرضه به عنوان فروشنده و يا در سمت تقاضا به عنوان خريدار در بازار مشاركت مي‌كنند، پيش‌بيني‌هايي از قيمت در ذهن خود خواهند داشت، اما قيمت نهايي صرفا پس از برگزاري حراج در جلسه معاملاتي و در روز عرضه اوليه معين خواهد شد. فرابورس ايران به عنوان ناظر بازار بر كل فرآيند عرضه، تقاضا و قيمت‌گذاري نظارت مي‌كند تا تمام فعاليت‌ها طبق روال‌ قانوني و مطابق مقررات انجام پذيرد و هيچ دخالتي در تعيين قيمت نخواهد داشت. از سوی ديگر، فرابورس ايران تلاش مي‌كند تا به‌منظور جلب تمام نيروهاي عرضه و تقاضا، توجه تمامی فعالان بازار را به عرضه اوليه اوراق جديد معطوف کند. با افزايش تعداد مشاركت كنندگان در هر دو سوي عرضه و تقاضا، قيمت اوراق به واقعيت نزديك‌تر خواهد بود. فرايند عرضه اوليه و كشف قيمت در فرابورس ايران، به پيمانكاران در جهت فروش اوراقشان به قيمت مطلوب كمك شاياني خواهد كرد.
فرم تعهد عرضه، نامه‌اي است كه طي آن دارندگان اوليه اوراق، عرضه حجم معيني از اوراق را در زمان عرضه اوليه به فرابورس ايران تعهد مي‌كنند. اين فرم به همراه فرم دستور فروش اوراق به يكي از كارگزاران عضو فرابورس ايران ارائه شده و سپس از طريق كارگزار به فرابورس ايران ارسال مي‌شود.
هرگونه معامله‌ اوراق بهادار پذيرفته شده در بازار سرمايه، خارج از سامانه معاملاتي آنها باطل و ملغي‌الاثر است. اسامي دارندگان اوليه اسناد خزانه اسلامي بر اساس ليست ارسالي از طرف وزارت امور اقتصادي و دارايي در سامانه معاملاتي فرابورس ايران ثبت شده و دارنده آن صرفاً مي‌تواند از طريق اين سامانه نسبت به فروش آن اقدام کند.
اين پيمانكاران بايد مراحل تكميل اطلاعات خود نزد فرابورس ايران را به اتمام رسانده و شماره حساب منحصر بفردي به نام خود معرفي کنند. مبلغ اسمي اسناد خزانه اسلامي در روز سررسيد به حساب معرفي شده واريز خواهد شد و نيازي به مراجعه حضوري به هيچ سازماني نيست.
اگر بعد از عرضه، تقاضاي خريد وجود نداشته باشد، معامله‌اي انجام نخواهد شد اما در بازار اوراق بهادار به دليل انعطاف‌پذيري موجود در قيمت، با تغيير قيمت و مظنه فروشندگان، قطعا خريداراني كه حاضر به خريد اوراق باشند در بازار حضور خواهند يافت.

سوالات از دیدگاه سرمایه گذاران


 
خرید و فروش این اوراق در بازار ابزارهاي نوين مالي فرابورس ايران انجام می‌شود. فرآيند خريد اين اسناد تشابه زيادي با ساير اوراق بهادار با درآمد ثابت مانند اوراق مشاركت و انواع صكوك دارد. براي خريد اسناد خزانه اسلامي، كافي است به يكي از شعب كارگزاری مفید در سراسر کشور مراجعه كرده و نسبت به تكميل فرم خريد اوراق بهادار اقدام كرد. همچنين در صورتی که متقاضي كد بورسي نداشته ‌باشد، مي‌تواند پس از مراجعه به یکی از شعب كارگزاری مفید در سراسر کشور، نسبت به دریافت کد بورسی اقدام کرده و پس از آن برای خريد اسناد خزانه اسلامي به صورت حضوري يا آنلاين اقدام کند.
خیر، نرخ سود این اوراق صفر بوده و هيچ‌گونه پرداخت ميان دوره‌اي نخواهد داشت.
با خريد اسناد خزانه اسلامي به قيمتي كمتر از مبلغ اسمي و دريافت مبلغ اسمي در سررسيد، می‌توان از اختلاف بین قیمت خرید و مبلغ دریافتی در سررسید منتفع شد.

به منظور آشنايي با نحوه محاسبه نرخ بازده نگهداري اسناد خزانه اسلامي تا سررسيد و همچنين مقايسه بازده اين اوراق با ساير اوراق تامين مالي، مي‌توان به لينك "نرخ بازده اوراق" در وب‌سايت فرابورس ايران مراجعه کرد. نرخ بازده اسناد خزانه به صورت روزشمار و به شکل زیر محاسبه مي‌شود:



undefined

قيمت بازاري اسناد خزانه اسلامي در بازار سرمايه با مكانيزم عرضه و تقاضا مشخص خواهد شد. اين مكانيزم در عرضه اوليه به يكي از دو روش زير صورت خواهد گرفت:

 

الف) روش ثبت سفارش: در روش ثبت سفارش، قيمت‌هاي وارده توسط خريداران به صورت مخفي خواهد بود. در اين روش تعداد سفارشات وارده توسط خريداران مجموعا ‌بايد به ميزان حداقل 80 درصد حجم كل اوراق عرضه شده باشد و قيمتي كه كشف مي‌شود بايد به گونه‌‌اي باشد كه در آن قيمت، حداقل 80 درصد اوراق عرضه شده به فروش برسد. با يك مثال به تشريح عرضه به روش ثبت سفارش مي‌پردازيم:

 
 

همان گونه كه در مثال مشخص است در قيمت 914,000 ريال 80 درصد اوراق عرضه شده به فروش مي‌رود. كساني كه قيمت‌هاي بالاتري را براي خريد پيشنهاد كرده‌اند، نيز با قيمت 914,000 ريال اين اوراق را خريداري خواهند كرد و كساني كه قيمت‌هاي پايين‌تري پيشنهاد داده‌اند، اوراقي دريافت نخواهند كرد.

 

ب) روش حراج: در روش حراج، قيمت در يك جلسه معاملاتي و بر اساس رقابت خريداران تعیین مي‌شود. در اين روش سفارش متقاضيان (خريداران) و عرضه‌كنندگان (فروشندگان در يك بازه زماني) وارد سامانه معاملاتي مي‌شود، پس از آن، بهترين قيمت‌هاي خريد (بالاترين قيمت‌ها) و بهترين قيمت‌هاي فروش (پايين‌ترين قيمت‌ها) با يكديگر منطبق شده و معامله انجام خواهد شد. لازم به توضیح است که قيمت اين اوراق تحت تاثير دو عامل تعيين نرخ سود مورد انتظار بازار و فاصله تا سررسيد اوراق است. براي مثال قيمت اوراق در شرايطي كه 182 روز تا سررسيد باقي مانده و نرخ بازده مورد انتظار بازار 21 درصد است، به روش زير محاسبه مي‌شود: بنابراين هرچه به سررسيد نزديك مي‌شويم، قيمت بازاري اسناد خزانه اسلامي به قيمت اسمي نزديكتر مي‌شود. علاوه بر این با افزايش نرخ بازده مورد انتظار بازار، قيمت بازاري اوراق مذكور كاهش خواهد يافت.

 
undefined
در سررسيد اسناد خزانه اسلامي، خزانه‌داري مبلغ اسمي اوراق را به حسابي نزد بانك عامل واريز مي‌كند. پس از آن شركت سپرده‌گذاري مركزي اوراق بهادار و تسويه وجوه، مبلغ اسمي را به شماره حساب بانكي دارندگان اوراق واريز خواهد كرد. بنابراين اعلام شماره حساب و شباي بانكي دارندگان اوراق به كارگزار ضروري است.
بله، به دلیل وجود بازارگردانان متعدد، اسناد خزانه اسلامي از درجه نقدشوندگی بالایی برخوردار است. به عبارت ديگر، بازارگردانان در هر روز، از آغاز ساعت معاملاتي در بازار حضور خواهند داشت و همزمان اقدام به ارسال سفارش خريد و فروش در بازار مي‌كنند بنابراين اين اوراق در هر زمان قابل خريد و فروش به قيمت روز خواهد بود.
اسناد خزانه اسلامي همانند ساير اوراق بهادار براساس مكانيزم عرضه و تقاضا در بازار معامله می‌شود. بنابراین ممکن است تحت تاثیر ریسک نوسانات قیمتی قرار بگیرد.
ضامن اين اوراق، وزارت امور اقتصادی و دارايي بوده و خزانه‌داري كل كشور بازپرداخت اين اوراق در سررسيد را در زمره ديون ممتاز دولت در نظر مي‌گيرد به نحوي كه پرداخت مبلغ اسمي اسناد خزانه اسلامي در سررسيد، هم‌رديف با پرداخت حقوق كاركنان دولت بوده و با همان درجه اهميت و اضطرار صورت مي‌گيرد. خزانه‌داري كل كشور نيز موظف است پرداخت مبلغ اسمي اسناد خزانه اسلامي را در سررسيد اوراق تعهد كند. اين تعهدنامه به امضاي وزير امور اقتصادي و دارايي رسيده است از اين رو اسناد خزانه اسلامي ريسك نكول نخواهند داشت.
قيمت‌گذاري اين اوراق از طريق محاسبه ارزش فعلي جريانات آتي آن به دست مي‌آيد. بنابراين براي محاسبه ارزش فعلي اسناد خزانه اسلامي كافي است مبلغ اسمي اوراق با توجه به نرخ مورد انتظار سرمايه‌گذار و زمان باقي مانده تا سررسيد تنزيل شود.
تسويه وجوه ناشي از معاملات اين اوراق، مطابق ضوابط معاملات بازار توسط شركت سپرده‌گذاري مركزي اوراق بهادار و تسويه وجوه انجام شده و وجوه ناشي از فروش اين اوراق يك روز كاري پس از معامله به حساب فروشنده واريز خواهد شد.

 

منبع: سایت شرکت فرابورس ایران